Þjóðmál

Mjög er ofmælt hversu almenn óánægja fólks er með stjórnmálamenn og stjórnmálabaráttuna. Almennt má kannski segja að fólk hugsi sem svo: „Við fólum ykkur að sjá um stjórn landsins og þjóðfélagið fór á annan endann á ykkar vakt. Þið berið því sökina.“ Þetta má auðvitað til sanns vegar færa. Þess vegna er svo mikilvægt að gengið sé hreint til verks við að hreinsa til eftir hrunið. Fólk vill að þeir sem tengdust hruninu á einhvern hátt, þ.e. þeir sem stigu hrunadansinn, hverfi af vettvangi og nýtt fólk sé kallað til verka. Ef ekki er hreinsað til með þessum hætti og almenningur fær það á tilfinninguna að það hafi ekki orðið markverð breyting, fyrst og fremst á mannskap en einnig á ýmsu háttalagi, getur reiði fólks farið að beinast að sjálfum undirstöðum samfélagsins. Það hlýtur að vera meginverkefni þeirra sem hafa valist til forystu eftir hrunið að tryggja að svo verði ekki.

Úrslit sveitarstjórnarkosninganna eru ekki áfellisdómur kjósenda yfir þeirri hugmyndafræði sem var ríkjandi í landsstjórninni fyrir bankahrun heldur rassskelling á forystumönnum vinstri flokkanna sem nú fara með stjórn landsins. Það er hin almenna niðurstaða. En í nokkrum sveitarfélögum réðu staðbundnar ástæður úrslitunum, svo sem í Reykjavík og á Akureyri. Í Reykjavík lýstu kjósendur yfir fyrirlitningu sinni á þeim farsa sem einkenndi stjórn borgarinnar áður en Hanna Birna Kristjánsdóttir settist í borgarstjórastólinn. Á Akureyri framdi oddviti Sjálfstæðisflokksins eins konar pólitískt „hara-kiri“ skömmu fyrir kosningar og uppskar samkvæmt því. Að öðru leyti má Sjálfstæðisflokkurinn almennt vel við una úrslit sveitarstjórnarkosninganna. Það sýnir að sjálfstæðisstefnan höfðar enn til landsmanna, enda á hún djúpar rætur í mannseðlinu og reynslu kynslóðanna. Það er því víðs fjarri að hrun bankanna hafi dæmt hugmyndafræði Sjálfstæðisflokksins úr leik eins og vinstri menn og sumir álitsgjafar hafa reynt að halda að fólki. Hrun bankanna hefur ekkert með sjálfstæðisstefnuna að gera. Í hugmyndafræði sjálfstæðismanna felst ekki að farið sé á svig við lög og góða siði.

Meira

Á ensku er orðið „muckraker“ gjarnan notað um blaðamenn sem fletta ofan af spill­ingu í stjórnmálum og viðskiptalífi sem bitnar á almenningi. Orðið mun fyrst hafa verið notað í þessum skiln­­ingi af Theodore Roosevelt, 26. forseta Bandaríkjanna, í upp­hafi 20. aldar. Roosevelt vísaði þá til frægrar kristinnar táknsögu eftir John Bunyan frá ofanverðri 17. öld, För píla­gríms­ins, en í þeirri bók mun vera lýsing á manni sem var svo upp­tekinn af því að þrífa skítinn á gólf­inu að hann gat ekki lengur litið upp: allt hans líf (og yndi) var í skítnum. Roosevelt viður­kenndi fúslega að „sora­­blaða­­menn­irn­ir“, sem komu fram á sjón­ar­svið­ið í Bandaríkjunum undir lok 19. aldar, hefðu unnið margt þarfaverkið með því að af­hjúpa spillta stjórnmála­menn og stór­fyrirtæki sem misnotuðu aðstöðu sína. En þeim færi sumum eins og manninum í bók Bunyans: einblíndu svo á spill­inguna og sorann að þeir sæju ekkert annað, hættu að taka eftir öllu því góða og háleita sem einkennir mannfélagið samhliða því sem miður fer. Og þar með hefði gagnsemi þeirra fyrir þjóðfélagið dvínað og jafnvel orðið engin. Þannig er komið fyrir mörgum sem hæst láta um þessar mundir í bloggheimum og fjölmiðlunum, t.d. hinum vinsælu blogg­urum á Eyjunni.is, Agli Helgasyni og Láru Hönnu. Í þeirra augum er allt gjörspillt á Íslandi (nema þau sjálf náttúrlega og fylginautar þeirra). Af þeim sökum missir gagnrýni þeirra marks. Þessir tveir bloggarar hafa óspart beint spjót­um að Við­skipta­ráði þótt þar séu komn­ir nýir menn til valda og flestir ótengdir sukki og svínaríi skuldakónganna. Egill og Lára Hanna sýnast í grundvallaratriðum andvíg auknu markaðsfrelsi og starf­semi stór­­fyrir­­tækja. Þau eru dálítið eins og komm­­­­arnir í gamla daga, sem voru með Wall Street og United Fruit Company á heil­anum, eða áróðursmennirnir Chomsky og Michael Moore í nú­tím­anum. Áróðursraus í anda Chomskys/Michaels Moore hef­ur átt greiða leið í umræðu­þáttinn Silf­ur Egils undanfarin misseri án þess að boðið hafi verið upp á nokkurt mótvægi. Fólk sem hefur séð ljósið reynir yfirleitt að bægja efasemdum og and­stæðum sjónarmiðum frá sér. Hví skyldi Egill Helgason bjóða til sín heimskum og spillt­um stjórn­­mála­mönn­um þegar hann á völ á djúp­stæðri þekkingu Jóhannesar Björns, sérfræðings Silfur Egils í markaðsbúskap og alþjóðavæðingu, eða yfirvegaðri gagn­rýni hins hreinlynda og flekklausa Þráins Bert­els­sonar?

Meira

Það er afleiðing af vitleysunni allri sem hér fékk að viðgangast í skjóli fjölmiðlaeignar skuldakónganna að almenningur er öðrum þræði genginn af göflunum og telur sjálfsagt að kjósa vinstri græna og Borgarahreyfinguna til ábyrgðarstarfa í landinu. Það á náttúrlega upp á pallborðið við slíkar aðstæður að kenna einstaklingsfrelsi og frjálshyggjuhugmyndum um bankahrunið og afleiðingar þess. Þess vegna var óspart hæðst að Gísla Marteini Baldurssyni í Fréttablaðinu fyrir að skrifa um afrek Margrétar Thatchers með hæfilegri velþóknun þegar þess var minnst að þrjátíu ár voru frá valdatöku hennar fyrr á þessu ári. Við annan tón kveður í stórblöðum Bretlands, Times og Telegraph. Þau segja að mál sé til komið að endurvekja Mögguandann eins og komist var að orði í ritstjórnargrein Sunday Times. Rétt eins og 1979 stæði Bretland nú á krossgötum. Sú hætta vofði yfir að landið yrði aftur að bráð viðhorfum sem voru ríkjandi á sjöunda og áttunda áratug síðustu aldar. Þau viðhorf fólust í trú á síauknum ríkisafskiptum og meðalmennskuhugsunarhætti. Rétt eins og þá virðist breskur almenningur nú fremur vilja sætta sig við efnahagslega stöðnun en þola það að fáir beri meira úr býtum en þorri fólks við það að hagur allra batnar þegar þjóðarkakan stækkar. Það er stundum sagt að ríkisstjórn breska Verkamannaflokksins hafi stjórnað í anda Thatchers undanfarin 13 ár. En það er af og frá. Ríkisvaldið hefur þanist út í Bretlandi í stjórnartíð Verkamannaflokksins. Lamandi hönd ríkisins hefur leitt til efnahagslegrar stöðnunar og stórfelldra skattahækkana. Hátekjufólk borgar núorðið 60% skatt í Bretlandi. Sama þróun blasir við hér á landi ef almenningur nær ekki áttum. Í síðasta hefti Þjóðmála var því lýst að ríkisútgjöld í helstu málaflokkum hefðu aukist hér á landi að raungildi um 40% á síðustu 5–6 árum. Það ætti því að vera hægur vandi að skera ríkisútgjöld niður um 20%. Núverandi ríkisstjórn gerir það að vísu ekki, en ef einhvern tíma kemst aftur til valda markaðssinnuð ríkisstjórn hlýtur það að vera hennar forgangsmál að lækka ríkisútgjöld um a.m.k. 20%. Rétt eins og í Bretlandi er aðkallandi að endurvekja hér Möggu-andann – eða öllu heldur Davíðs-andann í íslensku samhengi.

Meira

Þessi vetur hlýtur að teljast með þeim allra viðburðaríkustu í íslenskri stjórn­málasögu. Mikil endurnýjun mun eiga sér stað í forystusveit stjórnmálaflokkanna í næstu kosningum nema hjá vinstri græn­um. Er óhætt að segja að það sé vilji þorra fólks að fá ný andlit í stjórnmálabaráttuna. Fólk vill skýr skil eftir allt sem á undan er gengið.

Það er þó ekki þar með sagt að þeir sem nú víkja af stjórnmálasviðinu beri ábyrgð á falli fjármálakerfisins og samdrættinum í efnahagslífinu. Að undanskyldum Icesave-reikningunum glíma flest lönd heims við sams konar vanda og Ísland. Hér er nefni­lega um að ræða alþjóðlegt vandamál. Eftirlitsaðilar hafa sofið á verðinum um víða veröld, ekki aðeins á Íslandi. Og hvar­vetna reynir almenningur að gera sér grein fyrir því hvað gerðist – og kvartar undan upp­lýsingaskorti.

En hvergi nema á Íslandi er þess krafist að allir sem gegndu ábyrgðarstörfum þegar hrunið varð segi af sér. Hvergi annars staðar er þess krafist að seðlabankastjórar víki eða gripið verði til viðamikilla stjórnkerfis­breytinga. Svo virðist sem þjóðin hafi fengið risastórt taugaáfall og sé ekki fyllilega með sjálfri sér um þessar mundir. Umræða hefur farið úr böndum, litið er á alla sem störfuðu í fjármálageiranum sem ótínda glæpamenn og ráðamenn, jafnt stjórnmálamenn sem embættismenn, sem spillta getuleysingja.

Meira

Mikið hefur gengið á í fjármálalífi þjóðarinnar á undanförnum mánuðum. Þess hefur ítrekað verið krafist að ríkisvaldið skerist í leikinn eins og það er kallað. Sem betur fer hefur Geir H. Haarde forsætisráðherra ekki látið undan slíkum kröfum. Undir styrkri stjórn Seðlabankans hefur gjaldeyrisforði landsins nú verið efldur í samstarfi við seðlabanka annarra Norðurlanda og með stórri lántökuheimild fyrir ríkissjóð. Það er mikilvægt að þetta var gert á réttum tíma. Hvað sem um núverandi hlutverk og stefnu Seðlabankans má segja er ljóst að hann hefur ekki með aðgerðum sínum eða aðgerðaleysi stuðlað að eignabólunni sem við nú súpum seyðið af. Ábyrgðin á henni hvílir að mestu leyti á viðskiptabönkunum og að nokkru á ríkisvaldinu (stanslaus hækkun ríkisútgjalda og 90% húsnæðislánin). Stjórnendur banka og fjármálafyrirtækja virðast því miður sumir hafa farið mjög ógætilega að ráði sínu á undanförnum árum. Þeir hafa slegið sér ódýr skammtímalán í útlöndum og lánað þau til mjög langs tíma hér á landi, auk þess að fjármagna áhættusamar skuldsettar yfirtökur á fyrirtækjum í útlöndum.

Meira